Μήπως πρέπει να μιλήσουν και οι πιλότοι για την ασφάλεια πτήσεων;

Στην Ελλάδα, για την ασφάλεια πτήσεων μιλούν όλοι εκτός από αυτούς που πετούν. Μιλούν οι «αρμόδιοι», μιλούν οι «ειδικοί» των 10 ωρών στον εξομοιωτή, μιλούν επιτροπές και υπηρεσίες που βλέπουν το αεροσκάφος μόνο σε φωτογραφία, φυσικά μιλούν και οι δημοσιογράφοι, οι influencers, αλλά και ο κύριος Θανάσης στο περίπτερο που του τα είπε δικός του άνθρωπος από μέσα. Ολοι έχουν άποψη. Κάποια στιγμή όμως πρέπει να μιλήσουν και οι πιλότοι. Όχι από καθηγητική έδρα, ούτε από γραφείο με θέα το αεροδρόμιο, αλλά από το πιλοτήριο, εκεί όπου η ασφάλεια πτήσεων κρίνεται στην πράξη, κάθε μέρα, κάθε ώρα και κάθε στιγμή.

Χαρτιά, και πάλι χαρτιά

Η ελληνική Γενική Αεροπορία πνίγεται σε έντυπα, δηλώσεις, εγκρίσεις και διαδικασίες χωρίς ουσία και χωρίς σκοπιμότητα. Χαρτιά που έχουν εφευρεθεί από ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με την πτήση και που, το χειρότερο, δεν κατανοούν καν αυτό που υποτίθεται ότι προστατεύουν. Ας απαντήσει κανείς σε ένα απλό ερώτημα: όλα αυτά τα χαρτιά, τα έχει χρησιμοποιήσει ποτέ πιλότος στον αέρα; Όχι. Ούτε ένα. Κανένα έντυπο δεν άνοιξε ποτέ μέσα σε πιλοτήριο για να βοηθήσει σε μια απόφαση, να αποτρέψει ένα λάθος, να σώσει μια κατάσταση. Τα χαρτιά αυτά υπάρχουν μόνο για το «μετά». Μόνο για τους δικηγόρους και τους «αρμόδιους», ως αποδεικτικά στοιχεία σε περίπτωση που κάτι πάει στραβά, άσχετα αν γράφτηκαν μόνο και μόνο για να γραφτούν. Δεν είναι εργαλεία ασφάλειας. Είναι εργαλεία κάλυψης ευθυνών.

Και γύρω από τα χαρτιά, ολόκληρος μηχανισμός θεάτρου: αποφάσεις που εκδίδονται μόνο και μόνο για να εκδοθούν, υπογραφές που μπαίνουν για να φαίνεται ότι κάποιος υπέγραψε, επιτροπές που συγκροτούνται για να υπάρχει το πρακτικό της συγκρότησής τους. Όλα για τα μάτια του κόσμου. Πουθενά η ερώτηση «τι κερδίζει η ασφάλεια από αυτό;». Παντού η ερώτηση «τι θα δείξουμε ότι κάναμε;». Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα σύστημα ασφάλειας και σε μια παράσταση ασφάλειας. Το πρώτο μετριέται στον αέρα. Η δεύτερη μετριέται σε πρωτόκολλα.

Και όσο η ασφάλεια πτήσεων συγχέεται με τη νομική θωράκιση των γραφείων και τη δημόσια εικόνα των υπηρεσιών, τόσο ο πραγματικός της σκοπός χάνεται. Στο μεταξύ, τα έντυπα απορροφούν καθημερινά την ενέργεια, τον χρόνο και την ψυχραιμία του πιλότου, δηλαδή ακριβώς τους πόρους που η ασφάλεια πτήσεων χρειάζεται περισσότερο.

Και δεν το λέμε μόνο εμείς. Η ίδια η EASA έχει αναγνωρίσει επίσημα ότι οι πολύπλοκες διαδικασίες και η γραφειοκρατία έχουν αρχίσει να αποτελούν από μόνες τους επιβάρυνση για την ασφάλεια των πτήσεων. Δεν πρόκειται για αόριστη διαπίστωση, αλλά για θεσμοθετημένη προτεραιότητα. Το 2025 η EASA ξεκίνησε το Rule Simplification Programme, ένα επίσημο πρόγραμμα απλοποίησης του κανονιστικού πλαισίου, εγκεκριμένο από το Διοικητικό της Συμβούλιο και ενταγμένο στο Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Ασφάλεια της Αεροπορίας (EPAS). Η ίδια η EASA παραδέχεται στο κείμενο του προγράμματος ότι, καθώς οι απαιτήσεις έγιναν ολοένα πιο σύνθετες, η παρακολούθησή τους έγινε δυσχερής και αυξήθηκε ο κίνδυνος ασυνεπειών μεταξύ των κανόνων. Στόχος του προγράμματος: μείωση του διοικητικού φόρτου, εξάλειψη περιττών απαιτήσεων, αναλογικότητα προς τον πραγματικό κίνδυνο.

Ο ίδιος ο Εκτελεστικός Διευθυντής της EASA, Florian Guillermet, το διατύπωσε στο ετήσιο συνέδριο ασφαλείας του Οργανισμού με τρόπο που θα έπρεπε να κρεμαστεί σε κάθε γραφείο της ΑΠΑ: πρέπει να διασφαλίσουμε, είπε, ότι δεν κάνουμε συμμόρφωση για χάρη της συμμόρφωσης, αλλά για χάρη της ασφάλειας (“we don’t do compliance for the sake of compliance but for the sake of safety”). Και ειδικά για τη Γενική Αεροπορία, η EASA εφαρμόζει εδώ και χρόνια το GA Roadmap με ρητό σύνθημα “simpler, lighter, better rules”: απλούστερη εκπαίδευση πιλότων μέσω Part-DTO, ελαφρύτερη συντήρηση μέσω Part-ML, απλούστεροι κανόνες για μη εμπορικές πτήσεις.

Την ώρα λοιπόν που η Ευρώπη απλοποιεί με πρόγραμμα, χρονοδιάγραμμα και δημόσια δέσμευση, η Ελλάδα προσθέτει. Την ώρα που ο ευρωπαϊκός κανονισμός επιδιώκει αναλογικότητα προς τον κίνδυνο, η εγχώρια πρακτική επιδιώκει το αντίθετο: περισσότερα έντυπα, περισσότερες υπογραφές, περισσότερη σύγχυση.

Ο ασύρματος δεν είναι πεδίο μάχης

Δεύτερο μεγάλο αγκάθι, η επικοινωνία. Επιθετικότητα, ειρωνεία και κακή συμπεριφορά στον ασύρματο έχουν γίνει καθημερινότητα σε ελληνικές συχνότητες. Ο ασύρματος όμως δεν είναι πεδίο επιβολής, είναι εργαλείο ασφάλειας. Ένας πιλότος που δέχεται απότομη ή υποτιμητική συμπεριφορά στη συχνότητα διστάζει την επόμενη φορά να ρωτήσει, να διευκρινίσει, να δηλώσει πρόβλημα. Και ένας πιλότος που διστάζει να μιλήσει είναι ο ορισμός του κινδύνου. Ο κακός επικοινωνιακός συντονισμός στις συχνότητες δεν είναι θέμα τρόπων, είναι θέμα ασφάλειας πτήσεων με την πιο κυριολεκτική έννοια.

Κανονισμοί κατά το δοκούν

Τρίτο και ίσως σοβαρότερο: ο σεβασμός στη νομοθεσία έχει γίνει προαιρετικός, και μάλιστα από εκείνους που όφειλαν να τον εγγυώνται. Ο κάθε «αρμόδιος» λέει ό,τι του έρθει στο κεφάλι και ερμηνεύει τους κανονισμούς όπως τον βολεύει. Φτάσαμε στο σημείο αρμόδιος να ισχυριστεί ότι δεν είναι και παράνομη η πτήση solo με εκπαιδευτή μέσα στο αεροσκάφος, αρκεί ο εκπαιδευτής να «μη συμμετέχει στην πτήση». Δηλαδή το solo, η θεμελιώδης εκπαιδευτική έννοια πάνω στην οποία χτίζεται η αδειοδότηση ενός πιλότου, μετατρέπεται σε ζήτημα ερμηνείας και διάθεσης. Όταν ο ίδιος ο ελεγκτικός μηχανισμός αντιμετωπίζει τους κανονισμούς σαν ελαστικό υλικό, τι ακριβώς περιμένουμε να διδαχθεί ο εκπαιδευόμενος πιλότος για την κουλτούρα ασφάλειας;

Η ΑΠΑ απέναντι, όχι δίπλα

Η Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας θα έπρεπε να στέκεται δίπλα στον πιλότο. Να ακούει, να διορθώνει, να διαμορφώνει τις διαδικασίες προς το καλύτερο. Αντί γι’ αυτό, στέκεται απέναντι. Αντί να ελαφρύνει την ήδη επιβαρυμένη κατάσταση της Γενικής Αεροπορίας, την επιβαρύνει με ακόμα πιο σύνθετες και ανούσιες διαδικασίες. Η σχέση εποπτεύουσας αρχής και πιλότου έχει καταλήξει σχέση αντιπάλων, και αυτό δεν είναι απλώς θεσμική αποτυχία. Είναι πρόβλημα ασφάλειας. Γιατί όπου η αρχή αντιμετωπίζεται ως τιμωρός και όχι ως συνεργάτης, τα προβλήματα κρύβονται αντί να αναφέρονται. Και ό,τι δεν αναφέρεται, δεν διορθώνεται.

Αυτοί που πετούν, σιωπούν

Στο μεταξύ, αυτοί που βρίσκονται στον αέρα καθημερινά ανέχονται. Ανέχονται συμπεριφορές και διαδικασίες που γίνονται πιο επικίνδυνες μέρα με τη μέρα, χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν. Γιατί όποιος αντιδράσει, ξέρει τι τον περιμένει: καθυστερήσεις, εμπόδια, εχθρότητα. Έτσι δημιουργείται μια σιωπηλή κοινότητα επαγγελματιών που βλέπει το πρόβλημα, το ζει, αλλά δεν το λέει δημόσια.

Και αυτή η σιωπή δεν είναι εντύπωση. Είναι μετρημένη, με στοιχεία της ίδιας της ΑΠΑ. Στην Ετήσια Επισκόπηση Ασφάλειας 2022, την πρώτη που εξέδωσε η Αρχή, καταγράφονται 2.730 αρχικές αναφορές περιστατικών. Από αυτές, πάνω από το 95% προέρχεται από τρεις μεγάλες κατηγορίες: αεροπορικές εταιρείες, αεροδρόμια και υπηρεσίες αεροναυτιλίας. Από ιδιώτες, σε ολόκληρη τη χώρα, σε ολόκληρη τη χρονιά, υποβλήθηκαν δύο (2) αναφορές. Από πληρώματα, δέκα (10). Για τα ελικόπτερα μη εμπορικών αερομεταφορών, τον χώρο δηλαδή της ιδιωτικής πτήσης και της εκπαίδευσης, δεν υπήρξε ούτε μία αναφορά όλο το 2022. Και από τις αναφορές των ελληνικών φορέων εκμετάλλευσης, το 97,5% προέρχεται από μόλις τρεις φορείς. Η ίδια η έκθεση της ΑΠΑ το ονομάζει με τα σωστά λόγια: «η έλλειψη κουλτούρας αναφοράς είναι εμφανής», και παραδέχεται ότι με τόσο λίγες αναφορές δεν είναι καν εφικτό να αναγνωριστούν οι κίνδυνοι.

Ας μη γελιόμαστε όμως για την αιτία. Οι πιλότοι δεν σιωπούν επειδή δεν έχουν τίποτα να πουν. Σιωπούν επειδή δεν εμπιστεύονται τον αποδέκτη. Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός 376/2014, πάνω στον οποίο στηρίζεται όλο το σύστημα αναφορών, είναι χτισμένος γύρω από την αρχή της «δίκαιης κουλτούρας» (Just Culture): όποιος αναφέρει δεν τιμωρείται, γιατί μόνο έτσι μαθαίνει το σύστημα από τα λάθη πριν αυτά γίνουν ατυχήματα. Στην Ελλάδα, όπου ο πιλότος βλέπει την Αρχή απέναντί του και όχι δίπλα του, η σιωπή είναι απλώς η λογική αντίδραση. Μηδέν αναφορές δεν σημαίνει μηδέν προβλήματα. Σημαίνει μηδέν εμπιστοσύνη. Και ένα σύστημα ασφάλειας χωρίς αναφορές είναι ένα σύστημα τυφλό, που θα μάθει για τους κινδύνους του μόνο από τα συντρίμμια.

Ο πραγματικός κίνδυνος

Ας το πούμε λοιπόν καθαρά, όπως θα το έλεγε κάθε πιλότος που σέβεται τη δουλειά του: ο αληθινός κίνδυνος για την ασφάλεια των πτήσεων στην Ελλάδα δεν είναι ο πιλότος. Είναι ο εκνευρισμός του πιλότου πριν καν ξεκινήσει, από την παράλογη χαρτούρα, τις αυθαίρετες ερμηνείες και τον κακό συντονισμό στις συχνότητες. Ένας πιλότος που μπαίνει στο πιλοτήριο κουρασμένος, θυμωμένος και αποπροσανατολισμένος από ένα σύστημα που τον πολεμά, είναι στατιστικά πιο επικίνδυνα από οποιαδήποτε τεχνική βλάβη.

Η ασφάλεια πτήσεων δεν φτιάχνεται με σφραγίδες. Φτιάχνεται με απλές, καθαρές διαδικασίες, με αμοιβαίο σεβασμό στη συχνότητα, με κανονισμούς που ισχύουν το ίδιο για όλους και ερμηνεύονται με έναν μόνο τρόπο, και με μια αρχή που στέκεται δίπλα στον πιλότο, όχι απέναντί του. Μέχρι τότε, οι «αρμόδιοι» και οι «ειδικοί» μπορούν να συνεχίσουν να μιλούν για την ασφάλεια πτήσεων στα συνέδρια. Εμείς που πετάμε, όμως, θα συνεχίσουμε να τη ζούμε στην πράξη. Και θα συνεχίσουμε να μιλάμε.

Πηγές

1. ΑΠΑ, Ετήσια Επισκόπηση Ασφάλειας 2022 (Annual Safety Review 2022), Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας. Στοιχεία αναφορών περιστατικών: 2.730 αρχικές αναφορές, εκ των οποίων 2 από ιδιώτες (Individuals) και 10 από πληρώματα (Flight Crew)· μηδενικές αναφορές για ελικόπτερα μη εμπορικών αερομεταφορών (NCO)· 97,5% των αναφορών ελληνικών φορέων εκμετάλλευσης από τρεις (3) φορείς· διαπίστωση της έκθεσης περί εμφανούς έλλειψης κουλτούρας αναφοράς. Διαθέσιμη στο: hcaa.gov.gr/sites/default/files/documents/annual-safety-review-for-the-year-2022.pdf
2. Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 376/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την αναφορά, ανάλυση και παρακολούθηση περιστατικών στην πολιτική αεροπορία, ο οποίος κατοχυρώνει την αρχή της «δίκαιης κουλτούρας» (Just Culture).
3. EASA Rule Simplification Programme, εγκεκριμένο από το Διοικητικό Συμβούλιο της EASA (Δεκέμβριος 2024), ενταγμένο στο European Plan for Aviation Safety (EPAS). Διαθέσιμο στο: easa.europa.eu/en/easa-rule-simplification-programme
4. EASA Annual Safety Conference 2025, δήλωση του Εκτελεστικού Διευθυντή Florian Guillermet: “we don’t do compliance for the sake of compliance but for the sake of safety”. Δελτίο τύπου EASA: easa.europa.eu/en/newsroom-and-events/press-releases
5. EASA GA Roadmap / GA Roadmap 2.0, στρατηγική της EASA για τη Γενική Αεροπορία με στόχο “simpler, lighter, better rules”, συμπεριλαμβανομένων των Part-DTO (εκπαίδευση) και Part-ML (συντήρηση). Διαθέσιμο στο: easa.europa.eu/en/domains/general-aviation/general-aviation-road-map